Różnorodne umysły i różne marzenia o kreatywności: perspektywa osób autystycznych
Wykład podejmuje interesujący problem relacji między neuroróżnorodnością poznawczą a kreatywnością, koncentrując się na przypadku osób w spektrum autyzmu (ASD). Punktem wyjścia jest krytyczna rewizja dominujących psychometrycznych operacjonalizacji twórczości - opartych na miarach płynności i giętkości myślenia dywergencyjnego, które systematycznie zaniżają twórczy profil osób autystycznych ze względu na neurotypową konstrukcję narzędzi pomiarowych. Profil twórczy osób autystycznych charakteryzuje się przy tym nie tyle ograniczeniem kreatywności, co jej odmienną strukturą: zahamowaniu płynności i giętkości towarzyszy wyjątkowo wysoki poziom oryginalności i dbałości o szczegół.
Kluczową tezą wykładu jest twierdzenie, że standardowe miary kreatywności są epistemicznie stronnicze: faworyzują tryb poznawczy charakterystyczny dla neurotypowej teorii umysłu i przetwarzania społeczno-językowego. Tezę tę wspierają wyniki badań empirycznych: dorośli z ASD wykazują przewagę twórczą nad kontrolami neurotypowymi w zakresie oryginalności językowej oraz większą zmienność wyjścia w zadaniach figuralnych; ponadto oceniają siebie jako istotnie bardziej twórcze osoby i konceptualizują kreatywność jako „robienie rzeczy inaczej". To ostatnie spostrzeżenie otwiera wymiar fenomenologiczny: autystyczne „marzenia o kreatywności" realizują się przez odmiennie zdefiniowane kryterium wartości twórczej - bliższe precyzji wewnętrznej, spójności systemowej i intensywności doświadczenia niż nowości ocenianej przez konsensus społeczny.
Fosa Staromiejska 1a, 87-100 Toruń